Tijd voor regieorgaan voedselsystemen

Een brede coalitie van initiatiefnemers uit het Nederlandse voedselcluster roept op om te komen tot één gezamenlijk doel voor het voedselsysteem in 2050. In een manifest schetsen zij een toekomstbeeld waarin Nederland beschikt over een robuust voedselsysteem dat brede welvaart borgt, ook in tijden van geopolitieke spanningen. Volgens de ondertekenaars zit het Nederlandse ‘voedselland’ momenteel vast door een gebrek aan keuzes, terwijl de uitdagingen zich opstapelen.

Volgens Gerda Verburg, voormalig minister van Landbouw en een van de initiatiefnemers, vraagt dat om een fundamenteel andere benadering. “Het is tijd om radicaal anders te kijken naar hoe we in Nederland voedsel produceren, verdelen en consumeren”, zei zij hierover in een interview met BNR Nieuwsradio.

Stijgende kosten

Nederland beschikt volgens het manifest over een sterk en innovatief voedselcluster dat veilig, voedzaam en betaalbaar voedsel produceert. Tegelijkertijd stijgen de kosten van de boodschappen en nemen ook de zorgkosten toe – en stijgen de energie- en grondstofprijzen door geopolitieke spanningen en klimaatverandering. Daarnaast zijn het stikstofprobleem en de waterkwaliteit belangrijke knelpunten. Het voedselland zit volgens de initiatiefnemers vast, terwijl het voedselsysteem juist zou moeten inspelen op de eisen van morgen.

Het Nederlandse voedselsysteem wordt in het document gepositioneerd als essentieel voor het toekomstig verdienvermogen en goed voor 7 procent van de economie. Het vormt een noodzakelijke pijler onder een weerbaar Nederland en Europa, met een belangrijke rol voor de delta in de Noordwest-Europese economie. Het voedselcluster is sterk verweven met handel en logistiek, beschikt over gerenommeerde kennisinstellingen en internationale netwerken en kent een nauwe samenhang met andere sectoren. Gezamenlijk vormen deze activiteiten een dynamisch geheel van sectoren rond voedsel, sterk regionaal verankerd en aantrekkelijk voor buitenlandse investeerders.

De initiatiefnemers roepen de onderhandelaars van een nieuw kabinet op om te werken aan één gezamenlijk doel voor 2050: een toekomstbestendig voedselsysteem dat brede welvaart borgt. Dat vraagt om duidelijke keuzes over ruimte en grond, water, emissies, gezondheid en arbeidsmarkt. Ook moet Nederland bepalen welke positie het met zijn voedselsysteem wil innemen binnen Europa en hoe het landelijk gebied wordt ingericht. Stabiliteit en een langetermijnkoers zijn volgens de initiatiefnemers noodzakelijk om toekomstgericht te kunnen investeren.

Verburg waarschuwt daarbij voor een te eenzijdige focus in het huidige debat. “We hebben ons jarenlang veel te veel vastgebeten in deeloplossingen zoals minder dieren in de landbouw”, zei zij bij BNR. “Dat is geen doel op zich.”

‘Regieorgaan Voedselsysteem’

Centraal in het voorstel staat de oprichting van een Regieorgaan Voedselsysteem (RVS), een publiek-privaat coördinatieorgaan op nationaal niveau. Dit orgaan moet zorgen voor samenhang binnen het voedselsysteem en regie voeren op innovatie en uitvoering. Met het manifest zeggen de sleutelfiguren dat het voedselcluster hierin medeverantwoordelijkheid kan nemen en niet alleen kennis en kunde, maar ook samenwerking, uitvoeringskracht en financiële bijdragen kan leveren, onder meer via een gezamenlijke onderzoeks- en innovatieagenda. In het RVS moeten naast partijen uit de voedselketen ook natuur-, milieu- en consumentenorganisaties en onderwijs- en onderzoeksinstellingen vertegenwoordigd zijn.

Groeidiamant met uitdagingen

Het manifest noemt het Nederlandse voedselsysteem een ‘groeidiamant’, met een sterke en innovatieve vraag naar producten vanuit binnen- en buitenland. Tegelijkertijd zien de opstellers verschillende uitdagingen, zoals het grote beslag op milieuruimte, de bevordering van gezonde voedselconsumptie, knelpunten op de arbeidsmarkt – inclusief migratievraagstukken – en de beperkte aantrekkelijkheid om in Nederland op te schalen. Ook de fragmentatie binnen het voedselcluster vormt volgens de initiatief­nemers een belemmering.

Daartegenover staan kansen, met name door de wereldwijde vraag naar gezond en duurzaam voedsel en de technologie die daarvoor nodig is. Het document verwijst naar zogeheten Brain-technologieën: biotechnologie, robotisering, kunstmatige intelligentie en nanotechnologie. Verburg benadrukte in het interview met BNR dat Nederland juist op dit vlak veel in huis heeft. “Dan heb je een heleboel technologie nodig op het gebied van biotech, robotica, AI en nanotechnologie. Die hebben we allemaal in huis.”

Volgens de initiatiefnemers heeft Nederland hierin een sterke uitgangspositie en kan investeren in het verdienvermogen van het voedselcluster bijdragen aan het oplossen van het stikstofprobleem en het behouden en versterken van de internationale concurrentiepositie.

Het voorgestelde RVS krijgt onder meer de taak om resultaatgedreven innovatieprogramma’s op te stellen en te cofinancieren, duurzame ingrediënten en gezonde producten op grotere schaal beschikbaar te maken en het duurzaamheidsbeleid uit te voeren via doelsturing. Daarnaast moet het RVS datastromen in de keten organiseren, internationale marktontwikkeling buiten Europa ondersteunen en bijdragen aan het beperken van administratieve lasten via digitalisering en certificering.

Volgens de initiatiefnemers biedt de voedselstrategie kansen voor innovatieve voedingsmiddelen, alternatieve en duurzame eiwitten, voeding voor specifieke doelgroepen, zaadveredeling en groene gewasbeschermingsmiddelen. Ook worden mogelijkheden gezien voor circulaire en biobased materialen, terugwinning van grondstoffen zoals fosfaat en drinkwater, het tegengaan van voedselverliezen en het verwaarden van reststromen. Machinebouw, digitalisering en AI spelen daarbij een belangrijke rol, onder meer in precisielandbouw, dierhouderij en glastuinbouw.

Beperkte betalingsbereidheid

LTO stelt dat het manifest refereert aan de recente Agro-Nutri monitor van de Autoriteit Consument en Markt die aantoonde dat de beperkte betalingsbereidheid van consumenten de belangrijkste remmende factor is in de verdere verduurzaming van de voedselproductie. Er moet meer ruimte komen om meerkosten te betalen die voedselproducenten maken, om te voorkomen dat ze zich uit de markt prijzen.

De gezamenlijke inzet van overheid en voedselcluster moet leiden tot een Nederlands voedselsysteem dat bijdraagt aan Europese voedselzekerheid, duurzaam, gezond en betaalbaar voedsel en een innovatieve en competitieve sector. Daarmee levert het systeem volgens de initiatiefnemers indirect ook een bijdrage aan vrede, veiligheid en brede welvaart. Die welvaart wordt omschreven als toegang tot gezond voedsel voor alle burgers en duurzame productie binnen planetaire grenzen, met ruimte voor groei en verdienvermogen.

Kabinetsformatie

De oproep is nadrukkelijk gericht aan de kabinetsformatie. Nederland is volgens de initiatiefnemers te klein om geen keuzes te maken en het belang van een toekomstgericht voedselsysteem te groot om te laten liggen. Zoals Verburg het bij BNR Nieuwsradio samenvatte: “We hebben mensen uit allerlei takken van de voedselsector bij elkaar gebracht om een plan te maken dat klaarligt voor het volgende kabinet.”

Samenvatting

• Het voedselcluster is economisch en stra­tegisch cruciaal, maar kampt met stijgende kosten, milieudruk, arbeidsmarktknelpunten en fragmentatie.
• Eenzijdige deeloplossingen, zoals alleen sturen op minder dieren, zijn onvoldoende – er is een integrale systeemaanpak nodig.
• Een in te stellen Regieorgaan Voedselsysteem (RVS) moet regie voeren op samenhang, innovatie en uitvoering, in publiek-private samenwerking met ketenpartijen, maatschappelijke organisaties en kennis­instellingen.
• Investeren in innovatie zoals biotechnologie, robotica, AI en nanotechnologie biedt kansen om duurzaamheid, verdienvermogen en internationale concurrentiekracht te combineren.
• Beperkte betalingsbereidheid van consumenten remt verduurzaming. Er is meer ruimte nodig om meerkosten eerlijk te vergoeden.