Productief kruidenrijk grasland kan met de helft aan stikstof, evenveel of zelfs meer droge stof en stikstof leveren als intensief bemest blijvend grasland. Daarnaast blijkt het minder gevoelig voor opbrengstschommelingen tussen drogere en nattere jaren. Extensief kruidenrijk grasland levert de hoogste diversiteit aan plantensoorten, maar het minste – en minst voedzame – ruwvoer.
Door Pedro Janssen en Nick van Eekeren. Foto: Louis Bolk Instituut
In het project ‘PPS duurzame zuivelketen, living lab kruidenrijk grasland’, zijn ‘intensief beheerd blijvend grasland’, ‘productief kruidenrijk grasland’ en ‘extensief kruidenrijk grasland’ vergeleken op bodemkwaliteit, biodiversiteit, productie en voederwaarde.
Het tweejarige onderzoek is uitgevoerd in 2021 (een groeizaam jaar) en 2022 (een uitgesproken droog jaar) op 12 locaties (36 percelen) op zandgrond in de Achterhoek. In dit artikel wordt ingegaan op de productie en voederwaarde van de verschillende soorten grasland in de proef (zie ook Zetterlind e.a., 2025).
Volwaardige opbrengst
Op de blijvende graslanden en de productief kruidenrijke percelen zijn proefvakken aangelegd met bemesting van 0, 150 en 300 kg N per hectare per jaar. Productief kruidenrijk grasland leverde bij een N-gift van 150 kg per hectare een hogere jaaropbrengst dan blijvend grasland bij 300 kg N per hectare (figuur 1). Zonder stikstofbemesting gaf productief kruidenrijk grasland duidelijk meer droge stof dan blijvend grasland.
Extensief kruidenrijk grasland bleef zowel in opbrengst als stikstofopbrengst achter bij de andere graslandtypen. In het droge jaar 2022 gingen op alle percelen de opbrengsten omlaag, maar de terugval was minder groot in het productief kruidenrijke grasland dan in de op ander wijze beheerde percelen. De opbrengstverschillen tussen het normale en het droge jaar waren daar kleiner dan in blijvend grasland.
Kwaliteit: eiwit en verteerbaarheid
Ook de kwaliteit van het ruwvoer was hoog in productief kruidenrijk grasland, zeker bij lage stikstofgiften. De eiwitgehaltes waren bij 0 kg N per hectare beduidend hoger dan in blijvend grasland, dankzij het hogere klaveraandeel en de daarmee samenhangende stikstofbinding uit de lucht. Bij hogere giften liepen de verschillen in eiwitgehalte tussen blijvend en kruidenrijk grasland duidelijk terug.
De verteerbaarheid van blijvend grasland was vergelijkbaar met die van productief kruidenrijk grasland, ook over de verschillende bemestingen. Extensief kruidenrijk grasland had een lagere verteerbaarheid en minder eiwit en kan daarmee enkel een klein aandeel zijn van het rantsoen van hoogproductieve koeien.
Klaver als motor voor stikstofaanvoer
De botanische opnamen maken duidelijk waarom kruidenrijk grasland het beter doet bij lage stikstofgiften (tabel 1). Het aandeel klaver en kruiden lag daar hoger dan in blijvend grasland. Naarmate de stikstofgift toenam, nam het aandeel klaver en kruiden af en steeg het aandeel gras.
Bij een bemesting van 0 kg N per hectare was de natuurlijke stikstofbinding van productief kruidenrijk grasland via de klavers ongeveer 150 kg N per hectare (figuur 2). Tegelijkertijd was het stikstof leverend vermogen van bodem voor beide graslandtypes vergelijkbaar.
Biodivers extensief kruidenrijk grasland
Extensief kruidenrijk grasland nam een bijzondere positie in. Het grasland was rijker aan soorten dan in de landbouwpercelen. Productief kruidenrijk grasland had meer soorten dan blijvend grasland, maar haalde op dat punt niet de niveaus van extensief kruidenrijk grasland (tabel 2).
Deze hoge diversiteit in extensief kruidenrijk grasland ging echter gepaard met de laagste drogestofopbrengst en de laagste voederwaarde van de drie systemen. Voor de praktijk betekent dit dat extensief kruidenrijk grasland vooral waardevol is voor de biodiversiteit, het landschap en bijvoorbeeld weidevogels – dit grasland is minder geschikt voor de ruwvoerlevering.
Conclusie
Productief kruidenrijk grasland blijkt in de praktijk een krachtige manier om kunstmestgebruik te verlagen met gelijkblijvende ruwvoerproductie. Het graslandtype combineert een vergelijkbare opbrengst en voederwaarde met minder schommelingen tussen natte en droge jaren en een duidelijk hogere biodiversiteit dan klassiek blijvend grasland.
Extensief kruidenrijk grasland blijft een belangrijke pijler voor biodiversiteit in het landschap, al levert het minder voedzaam voer. De kunst is om deze systemen zo te combineren dat zowel het bedrijf als de omgeving er beter van wordt.
Meer lezen? Zie: Zetterlind, B., P. Janssen, R. Geerts, T. Visser, A. Stip, M.J. Zwetsloot, E. Hoffland en N. Van Eekeren, N. (2025). ‘Multispecies grasslands sustain on-farm forage productivity and quality while reducing nitrogen fertilizer inputs’. Ook online te vinden.
